به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه از مشهد، سید حسین همایون مصباح، مدیر گروه فلسفه دین و چالشهای جهان معاصر، روز چهارشنبه ۳۱ تیرماه در نشست تخصصی «اربعین حسینی؛ ظرفیتها و چالشها» که به همت پژوهشکده بینالمللی امام رضا(ع) و جامعه المصطفی العالمیه نمایندگی خراسان به صورت حضوری و مجازی برگزار شد، با تبیین جایگاه اربعین در منظومه شعائر دینی، اظهار کرد: اصالت هر منسک دینی به کارکردهای آن وابسته است و اگر مناسک نتوانند آثار تربیتی، معرفتی و اجتماعی خود را در زندگی فردی و جمعی مؤمنان محقق کنند، از فلسفه اصلی خود فاصله خواهند گرفت.
اربعین در منظومه دینداری
وی با بیان اینکه شعائر دینی یکی از مهمترین ساحتهای دین به شمار میروند، افزود: دین تنها به احکام یا اعتقادات محدود نمیشود، بلکه از مجموعهای از ساحتها شامل باورها، معرفت، ایمان، تجربه دینی، احکام و شعائر تشکیل شده است و ارزیابی میزان دینداری یک جامعه نیز باید با توجه به همه این ابعاد صورت گیرد.
مصباح ادامه داد: پررنگ بودن مناسک و آیینهای مذهبی، بهتنهایی نشاندهنده تعمیق دینداری نیست، بلکه باید بررسی شود این شعائر تا چه اندازه توانستهاند ایمان، اخلاق، معرفت و رفتار اجتماعی جامعه را ارتقا دهند.
مدیر گروه فلسفه دین و چالشهای جهان معاصر، اربعین را یکی از برجستهترین شعائر اسلامی دانست و گفت: این آیین در ساحت شعائر دینی تعریف میشود و نباید آن را صرفاً یک مراسم عبادی یا مناسبت تاریخی تلقی کرد، بلکه اربعین ظرفیتی بزرگ برای اثرگذاری فرهنگی، اجتماعی و تمدنی در جهان اسلام به شمار میرود.
وی با اشاره به رویکردهای مختلف پژوهشی درباره اربعین تصریح کرد: این پدیده از منظر فقهی، حدیثی، تاریخی، جامعهشناختی، مطالعات فرهنگی و انسانشناسی قابل بررسی است و هر یک از این رویکردها بخشی از ابعاد این حرکت عظیم را تبیین میکنند.
مصباح با تأکید بر اینکه محور اصلی این نشست، بررسی اربعین از منظر جامعهشناسی و مطالعات فرهنگی است، خاطرنشان کرد: پرسش اساسی آن است که اربعین چگونه میتواند در تقویت انسجام اجتماعی، هویت دینی و شکلگیری سرمایه اجتماعی نقشآفرین باشد و در کنار ظرفیتهای گسترده خود، با چه چالشهایی مواجه است؛ موضوعی که برای فهم نقش تمدنی این منسک بزرگ، اهمیت اساسی دارد.
وی با اشاره به کارکردهای گسترده مناسک دینی اظهار کرد: اربعین تنها یک آیین عبادی نیست، بلکه به عنوان یکی از مهمترین شعائر اسلامی، نقش مؤثری در نهادینهسازی ارزشهای دینی، تقویت همبستگی اجتماعی، بازتولید هویت جمعی و انتقال پیام مکتب اهلبیت(ع) ایفا میکند.
وی با بیان اینکه هر منسک دینی دارای کارکردهای عام و اختصاصی است، افزود: یکی از مهمترین کارکردهای اربعین، اجتماعیسازی ارزشها و هنجارهای دینی است؛ به گونهای که ارزشهایی مانند ایثار، خدمت، کرامت انسانی، همدلی، مسئولیتپذیری و تعاون، از سطح باورهای فردی به رفتارهای اجتماعی تبدیل میشوند و در بستر جامعه ظهور مییابند.
اربعین؛ زمینهساز همبستگی و هویت جمعی
مدیر گروه فلسفه دین و چالشهای جهان معاصر با تأکید بر نقش اربعین در تقویت سرمایه اجتماعی گفت: این حرکت عظیم، زمینه تعامل میان اقوام، ملتها و فرهنگهای مختلف را فراهم میکند و با ایجاد احساس تعلق به یک هویت مشترک، انسجام اجتماعی و همگرایی امت اسلامی را تقویت میسازد.
وی ادامه داد: اربعین همچنین زمینه تجربه امر قدسی، تعمیق باورهای دینی و تقویت هویت شیعی را فراهم میآورد و از طریق بازنمایی پیام نهضت عاشورا، مفاهیمی همچون عزت، مقاومت، عدالتخواهی، کرامت انسانی و دفاع از مظلوم را در سطح منطقهای و جهانی بازتولید میکند.
مصباح، کارکرد ابلاغی اربعین را از دیگر ظرفیتهای مهم این منسک برشمرد و تصریح کرد: اربعین رسانهای بزرگ برای انتقال پیام عاشورا به جهان است و میتواند فرهنگ ایثار، مقاومت، ظلمستیزی و دفاع از حق را فراتر از مرزهای جغرافیایی و مذهبی به افکار عمومی منتقل کند.
وی افزود: عینیتبخشی به باورهای دینی، حمایت از میراث فکری و فرهنگی اهلبیت(ع)، تقویت اخلاق اجتماعی، افزایش اعتماد متقابل و گسترش روحیه همکاری از دیگر کارکردهایی است که اربعین را به یکی از مهمترین ظرفیتهای فرهنگی و تمدنی جهان اسلام تبدیل کرده است.
این استاد حوزه و دانشگاه با اشاره به جایگاه سرمایه اجتماعی در جوامع امروز اظهار کرد: یکی از مهمترین ظرفیتهای اربعین، فراهم کردن بستر شکلگیری سرمایه اجتماعی است؛ سرمایهای که با تقویت اعتماد، تعامل، مشارکت و همبستگی میان مردم، زمینه افزایش تابآوری، انسجام ملی و توانمندی جامعه را فراهم میکند و میتواند بسیاری از ظرفیتهای فرهنگی، انسانی و اجتماعی را در مسیر تحقق اهداف مشترک به کار گیرد.
اربعین؛ بسترساز سرمایه اجتماعی و قدرت نرم جهان اسلام
وی با تبیین مفهوم سرمایه اجتماعی، اظهار کرد: سرمایه اجتماعی با سرمایه انسانی یا سرمایه اقتصادی تفاوت دارد و مجموعهای از ارزشها، هنجارها، اعتماد عمومی، شبکههای ارتباطی و نهادهای پایدار را در بر میگیرد که زمینه همکاری و تحقق اهداف مشترک را در جامعه فراهم میکنند.
مصباح افزود: جامعهای که از سرمایه اجتماعی بالایی برخوردار باشد، در حل مسائل، افزایش مشارکت عمومی، مدیریت بحرانها و ارتقای تابآوری موفقتر عمل میکند؛ از اینرو، تقویت این سرمایه یکی از مهمترین نیازهای امروز جوامع اسلامی است.
مدیر گروه فلسفه دین و چالشهای جهان معاصر با اشاره به ظرفیتهای اجتماعی اربعین گفت: این اجتماع عظیم، بستر مناسبی برای تقویت اعتماد، همدلی، خدمترسانی، ایثار، تعامل میان ملتها و شکلگیری ارتباطات گسترده انسانی فراهم میکند و از این جهت، ظرفیت ارزشمندی برای توسعه سرمایه اجتماعی به شمار میرود.
وی ادامه داد: حضور میلیونها زائر از کشورهای مختلف، تجربه مشترک همزیستی، خدمت متقابل و پذیرش دیگری را تقویت میکند و بسیاری از ارزشهای انسانی و دینی را به صورت عینی در معرض تجربه قرار میدهد.
مصباح با تأکید بر ضرورت نگاه واقعبینانه به کارکردهای اربعین تصریح کرد: نباید انتظار داشت که سرمایه اجتماعی پایدار، قدرت نرم یا دیپلماسی عمومی صرفاً در بستر برگزاری اربعین شکل بگیرد؛ زیرا تحقق این مفاهیم نیازمند استمرار روابط، شکلگیری شبکههای پایدار، پشتیبانی نهادی و تقویت ساختارهای فرهنگی، اجتماعی و حقوقی است.
وی افزود: اربعین به خودی خود تولیدکننده سرمایه اجتماعی یا قدرت نرم نیست، بلکه فرصتی ارزشمند برای شکلگیری، تقویت و گسترش این ظرفیتها فراهم میآورد و اگر این فرصت به درستی مدیریت شود، میتواند زمینه ایجاد ارتباطات ماندگار و نهادهای مؤثر اجتماعی را فراهم سازد.
ضرورت بهرهبرداری راهبردی از ظرفیت اربعین
این استاد حوزه و دانشگاه با بیان اینکه اربعین سکویی برای توسعه ارتباطات فراملی است، خاطرنشان کرد: اگر شبکههای ارتباطی ایجادشده در ایام اربعین پس از پایان این مراسم نیز استمرار یابد و توسط نهادهای فرهنگی و اجتماعی پشتیبانی شود، این حرکت عظیم میتواند به تقویت سرمایه اجتماعی، گسترش دیپلماسی مردمی و افزایش قدرت نرم جهان اسلام کمک کند؛ ظرفیتی که امروز بیش از هر زمان دیگری مورد نیاز امت اسلامی است.
مصباح با اشاره به مهمترین چالشهای پیش روی اربعین، اظهار کرد: هرچند این حرکت عظیم ظرفیتهای گستردهای در عرصه فرهنگی و اجتماعی دارد، اما در صورت غفلت از برخی آسیبها، ممکن است بخشی از کارکردهای اصیل خود را از دست بدهد.
وی نخستین آسیب را محدودسازی اربعین به قومیت، ملیت یا یک جریان خاص دانست و گفت: اربعین یک سرمایه جهانی متعلق به همه آزادگان و مسلمانان است و نباید به یک قوم، زبان، ملیت یا حتی گروهی خاص تقلیل یابد؛ زیرا چنین نگاهی از ظرفیت وحدتآفرین این حرکت میکاهد.
پرهیز از افراط، تعصب و سیاسیسازی
مدیر گروه فلسفه دین و چالشهای جهان معاصر با تأکید بر ضرورت حفظ نگاه عقلانی به اربعین افزود: تقویت نگاه صرفاً احساسی، افسانهای یا غیرواقعگرایانه، این منسک را از کارکردهای تربیتی و اجتماعی آن دور میکند و مانع تبدیل شدن آن به الگویی برای سبک زندگی دینی خواهد شد.
وی ادامه داد: تعصب، نقدناپذیری، حذف دیدگاههای متفاوت و محدود کردن پیام اربعین به یک طیف خاص، از دیگر آسیبهایی است که میتواند روح وحدتبخش این حرکت را تضعیف کند؛ در حالی که پیام عاشورا و اربعین، مخاطبی فراتر از مرزهای مذهبی، قومی و جغرافیایی دارد.
مصباح با بیان اینکه تکرار بدون معرفت، یکی دیگر از چالشهای جدی اربعین است، تصریح کرد: اگر حضور در این آیین به یک عادت اجتماعی تبدیل شود و آگاهی، مسئولیتپذیری و تحول فردی و اجتماعی را به همراه نداشته باشد، کارکرد اصلی خود را از دست خواهد داد.
وی خاطرنشان کرد: اربعین باید از مرحله احساسات مقطعی عبور کرده و به بستری برای ارتقای اخلاق، مسئولیت اجتماعی، افزایش اعتماد عمومی و تقویت همبستگی پایدار در جامعه تبدیل شود.
اربعین؛ فرصتی برای ساخت آینده جهان اسلام
این استاد حوزه و دانشگاه با هشدار نسبت به دخالت سلیقههای سیاسی و جناحی در مراسم اربعین گفت: بهرهبرداریهای حزبی و سیاسی از این حرکت مردمی، از مهمترین تهدیدهای پیش روی اربعین است؛ زیرا این منسک، سرمایهای فراتر از رقابتهای سیاسی بوده و باید جایگاه وحدتآفرین و تمدنساز خود را حفظ کند.
وی تأکید کرد: اربعین زمانی میتواند نقش تمدنی خود را بهطور کامل ایفا کند که ضمن حفظ اصالت دینی، بستری برای تقویت سرمایه اجتماعی، توسعه ارتباطات انسانی، همگرایی امت اسلامی و ترویج ارزشهای جهانی اسلام باشد؛ ظرفیتی که آینده فرهنگی و اجتماعی جهان اسلام به بهرهگیری صحیح از آن وابسته است.
مصباح با تأکید بر اینکه اربعین یکی از بزرگترین و اثرگذارترین مناسک دینی جهان اسلام است، اظهار کرد: این اجتماع عظیم، ظرفیتهای کمنظیری برای تقویت هویت دینی، گسترش ارتباطات انسانی، تعمیق فرهنگ خدمت، افزایش همگرایی امت اسلامی و زمینهسازی برای شکلگیری سرمایه اجتماعی دارد و باید این ظرفیتها با برنامهریزی و نگاه راهبردی حفظ و تقویت شود.
حفظ اصالت اربعین در گرو صیانت از کارکردهای آن
وی با بیان اینکه اصالت هر منسک دینی به میزان تحقق کارکردهای آن وابسته است، افزود: اگر اربعین از آسیبهایی همچون محدودسازی، تعصب، عادتزدگی، سیاسیسازی و برداشتهای غیرواقعگرایانه مصون بماند، میتواند نقش خود را در تقویت انسجام اجتماعی، ارتقای فرهنگ گفتوگو، توسعه تعاملات میان ملتهای اسلامی و ترویج ارزشهای انسانی و الهی بهخوبی ایفا کند.
مدیر گروه فلسفه دین و چالشهای جهان معاصر خاطرنشان کرد: اربعین به خودی خود جایگزین نهادهای اجتماعی و فرهنگی نیست، اما میتواند بستری ارزشمند برای شکلگیری شبکههای ارتباطی، تقویت اعتماد عمومی و ایجاد زمینههای همکاری پایدار میان جوامع اسلامی باشد؛ ظرفیتی که در صورت بهرهبرداری صحیح، آثار آن فراتر از ایام اربعین استمرار خواهد یافت.
وی در پایان با آرزوی توفیق برای خدمتگزاران و زائران حضرت اباعبدالله الحسین(ع)، ابراز امیدواری کرد: با حفظ اصالت، عقلانیت و کارکردهای تمدنی این حرکت عظیم، اربعین بیش از پیش در مسیر تقویت وحدت، همبستگی و اقتدار امت اسلامی نقشآفرین باشد.
انتهای پیام/
نظر شما